در مبحث مقابله با حریق در ساختمانها، پیش بینی تمهیداتی که در صورت وقوع آتش‌سوزی ، امکان مطلع شدن آنی ساکنین و خروج آنان از ساختمان در سریعترین شکل ممکن و بصورت ایمن فراهم باشد، اولین گام می باشد.

رنگ ضد حریق یکی از روش های جلوگیری از قدرتمند شدن آتش است.

پس از اولین گام، می بایستی امکان امدادرسانی توسط نیروهای آتش نشانی و اکیپ‌های امداد و نجات به ساکنانی که به هر دلیل، امکان خروج از ساختمان را نیافته اند ، فراهم شود و در نهایت، پایداری ساختمان می بایستی حفظ گردد. ( پوشش ضد حریق )

ضوابط مقاوم سازی و پوشش ضد حریق

جایگاه مقاوم سازی سازه ها در مبحث ایمن سازی ساختمانها در برابر آتش سوزی آن است که، در صورتیکه به هر دلیل، سیستم اعلام و اطفا، توانایی خود را در خاموش کردن آتش از دست داده باشد، سازه مقاوم سازی شده، پایداری خود را برای تأمین فرجه کافی برای امدادرسانی حفظ نموده، تا نیروهای امدادرسانی، زمان کافی برای خارج کردن کامل افرادی که در محاصره آتش قرار دارند را یافته و بتوانند تا پیش از فروریزی ساختمان، اقدامات لازم برای خاموش نمودن آتش را به عمل آورند.

در این نوشته، منتخبی از قوانین و مقررات جاری در موضوع الزامات قانونی درمقاوم سازی ساختمانهای اسکلت فلزی درآتش سوزی، جمع آوری وارائه گردیده است.

تعاریف و مبانی

آتش استاندارد: آتشی که منحنی استاندارد دما – زمان در آن، مطابق استاندارد ملی ایران شماره 12055 ،که افزایش دما بر حسب زمان را برای آزمایش مقاومت در برابر آتش مشخص می کند باشد را آتش استاندارد می نامیم. عمدتا آتش استاندارد را در مورد آتش استاندارد سلولزی به کار می بریم.و چنانچه استانداردهای دیگری مانند آتش هیدروکربنی یا منحنی تونل-مورد نظر باشد، تصریح خواهد شد .

بنای موجود: بنایی است که مطابق مقررات و قوانین گذشته اجرا و تکمیل شده است.

ارتفاع ساختمان : فاصله قائم تراز متوسط زمین تا تراز متوسط بالاترین بام در ساختمان را ارتفاع ساختمان می نامیم.ساختمان هایی که دارای چند بام با ارتفاعهای متفاوت اند، ارتفاع ساختمان برابر با ارتفاع متوسط بالاترین بام در نظر گرفته می شود.

ارتفاع طبقه : فاصله قائم از روی کف تمام شده یک طبقه تا روی کف تمام شده طبقه بالاتر است. ارتفاع طبقه آخر بنا، حد فاصل کف تمام شده آن طبقه تا کف تمام شده متوسط سطح بام ساختمان می باشد

افزایش بنا: هرگونه عملیات ساختمانی که سطح یا حجم یک بنا را افزایش دهد

مبانی 1: انواع تصرف و دسته بندی آنها

نوع بهره گیری از بنا یا بخشی از آن که با مقاصد معلوم در دست بهره برداری است و یا قرار است برای آن مقاصد مورد استفاده قرار گیرد، تصرف نامیده می شود.

توضیح: از آن جا که در یک ساختمان، با کاربری مشخص، فضاهایی با انواع بهره برداریهای متفاوت وجود دارد، از نظر مبحث سوم مقررات ملی ساختمان، استفاده از کلمه کاربری به جای تصرف، دقیق تلقی نمی شود.بعنوان مثال درساختمانی باکاربری هتل،انواع تصرفهای مسکونی، تجمعی، انبار و… وجود دارد.

تصرف ها از منظر بار حریق (مقدارمحتویات قابل احتراق آنها در متر مربع بنا یاطبقه)به کم خطر،میان خطر و پرخطر تقسیم می شوند.ساختمان یا بخشی ازآن، که بارحریقش 100-150 کیلو باشد،در گروه پرخطر قرار می گیرد.

تمام بناها یا بخشهایی از آنها که از این پس ساخته یا بازسازی میشوند، باید بر حسب نوع عملکرد و بهره برداری، دست کم در یکی از تصرف های ده گانه زیر ثبت شوند. گروههای تصرف و زیرگروههای آنها عبارتند از:

انواع تصرف زیر گروه های تصرف

دیوار جداگننده آتش : دیوار جداکننده ای که برای جلوگیری از گسترش آتش سوزی از یک طرف به طرف دیگر دیوار طراحی شده و بازشو های آن در برابر آتش محافظت شده اند. از دیوار جداکننده آتش برای جدا کردن واحدهای مسکونی موجود در یک ساختمان، جداکننده واحدهای مجزای خواب در ساختمانهای گروه( م-1) و نیز در خوابگاه ها، اقامتگاهاه های سازمانی و نظایر آن و(د-1)، دیوارهای جداکننده واحدهای مستقل درساختمانهای تجاری و بازارهای سرپوشیده، و دیوار کریدورهایی که مقاومت در برابر آتش برای آنها طبق آیین نامه محافظت ساختمانها در برابر آتش(نشریه ض-682) الزامی است و نیز برای جداسازی لابی آسانسور استفاده می شود .

دیوار مانع آتش:دیوارهایی که برای جدا کردن شفت ها،گذرگاه های خروج، خروجهای افقی، فضاهای فرعی حادثه خیز، جدا کردن تصرف های گوناگون یا جدا کردن یک تصرف تکی به مناطق مختلف حریق، استفاده می شود.

پوشش مانع حرارتی: به مصالحی اطلاق می شود که عمدتاً برای محافظت فوم های پلیمری در برابر آتش به کار می روند. اینها مصالحی هستند که پس از 15 دقیقه قرار گرفتن در معرض منحنی استاندارد آتش، دمای پشت آنها حداکثر به 120 درجه سلسیوس برسد. پوشش مانع حرارتی باید به نحوی نصب شود که در مدت این 15 دقیقه در جای خود باقی بماند و دچار ریزش نشود. یک تخته گچی 12.5(دوازده و نیم) میلی متری، یا اندود گچی 15 میلی متری، یا مصالح معادل آنها، به عنوان مصالح پوشش مانع حرارتی قابل قبول هستند .

منطقه حریق: بخشی از فضای داخل ساختمان که از اطراف و سقف و کف به وسیله اجزای ساختمانی مقاوم در برابر آتش (مانند کف/دیوارهای مانع آتش، دیوارهای جداکننده آتش و سیستم سقف مقاوم در برابر آتش)محدود می شود.

مانع دود : یک پوسته پیوسته قائم یا افقی، مانند دیوار یا سقف که برای محدود کردن حرکت دود طراحی و ساخته شده

درجه مقاومت در برابر آتش: مدت زمانی که یک جزء، مجموعه یا سیستم ساختمانی قادر به ادامه وظیفه عملکردی خود در شرایط آتش سوزی استاندارد باشد. به عبارت دیگر، مدت زمانی که یک جزء یا مجموعه ساختمانی قادر است یک آتش با شدت استاندارد را در فضای وقوع محبوس کرده، و همچنان به عملکرد سازه ای خود تحت شرایط آتش استاندارد، ادامه دهد این مدت زمان بر اساس نتایج آزمونهای استاندارد یا مقادیر داده شده در راهنمای مبحث سوم (یا سایر مدارک پشتیبان مصوب) تعیین می شود.

مبانی2- کاربری های جداسازی نشده

در این روش، برای تعیین حداقل نوع ساختار قابل قبول برای ساختمان، ابتدا هر بخش از ساختمان باید به طور جداگانه بر اساس کاربری آن دسته بندی شود. سپس، نوع ساختار لازم برای ساختمان با توجه به نوع تصرف ها و ابعاد مورد نظر برای ساختمان و محدودیت های ارتفاع و مساحت که در آیین نامه محافظت ساختمانها در برابر آتش(نشریه ض-682) داده شده است. مشخص شود. به این ترتیب که، در هر بار فرض شود که کل ساختمان به طور کامل مربوط به یکی از تصرفهای مورد نظر است. سپس باید محدودکننده ترین ضوابط از نظر نوع ساختار، که برای این تصرفها به دست آمده است، برای کل ساختمان ملاک کار قرار گیرد. سایر ضوابط برای هر فضا به طور جداگانه و بر اساس نوع تصرف آن تعیین شود. به جداسازی بین تصرف های مختلف طبق جدول(2-6-2) نیاز نیست، اما جداسازی هایی که در بخشهای دیگر این مبحث خواسته شده است، باید انجام شود (مانند دوربندی شفتها یا دیوارهای کریدورها طبق مقررات فصل های 6و8 آیین نامه محافظت ساختمانها در برابر آتش(نشریه ض-682)). همچنین، محدودکننده ترین الزامات فصل های 5و 6-18 نیز باید برای کل ساختمان (برای تمام تصرفهای موجود در ساختمان)اعمال شود. به عنوان مثال چنانچه یک طبقه از ساختمان دارای رستوران و سالن پذیرایی (تصرف ت-2) بوده و طبقات دیگر آن اختصاص به تصرف اداری داشته باشد،از آنجا که براساس آیین نامه محافظت ساختمانها در برابر آتش(نشریه ض-682)، ساختمان های گروه تصرف تجمعی گروه( 2-ت) باید به سیستم کشف و اعلام حریق خودکار مجهز باشند، کل ساختمان (و از جمله قسمت های اداری) باید به سیستم کشف و اعلام حریق خودکار مجهز شوند .

مبانی 3- کاربری های جداسازی شده

در این روش، هر قسمت از ساختمان باید بر اساس تصرف آن به صورت جداگانه دسته بندی شده و به طور کامل با دیوارها و اجزای افقی مانع آتش، با مقاومت خواسته شده در جدول 2-6-2 از سایر قسمت . ها جدا شود. هر منطقه حریق باید با ضوابط مربوط به تصرف خود مطابقت داشته باشد. هر منطقه حریق باید به تناسب با نوع تصرف و نوع ساختار خود با محدودیتهای ارتفاعی داده شده در فصل چهارم مطابقت داده شود. به عنوان مثال چنانچه بالاترین طبقه ای که تصرف اداری در آن وجود دارد، طبقه چهارم باشد، برای مطابقت محدودیت ارتفاعی این تصرف، به ساختارهایی نیاز داریم که 4 طبقه برای تصرف اداری را مجاز بداند همچنین در هر طبقه باید مساحت ساختمان به گونه ای باشد که مجموع نسبتهای مساحت کف تصرفها تقسیم بر مساحت مجاز آنها بیش از یک نشود. با کنترل این دو موضوع : اول( محدودیت ارتفاع برای هر تصرف و دوم: کوچکتر از یک بودن مجموع نسبت های مساحت کف به مساحت مجاز برای تمام تصرف ها در هر طبقه) ، حداقل نوع قابل قبول ساختار برای کل ساختمان تعیین می شود.

استثناء: در همه ساختمانها، به غیر از تصرف (2-د)، در صورتی که ساختمان به طور کامل به شبکه بارنده خودکار مجهز باشد، میتوان مقاومت در برابر آتش تعیین شده در جدول 2-6-2 را به میزان یک ساعت کاهش داد، به شرطی که اولاً درجه مقاومت در برابر آتش از یک ساعت کمتر نشود و ثانیاً از مقاومت لازم برای کف طبقه بر اساس نوع ساختار نیز کمتر نشود.

سازمان آتش نشانی در سند”ضوابط ایمنی معماری” در خصوص ساختمانهای با تصرف های جدانشده ضوابط قابل توجه در طراحی را به شرحی که خواهد آمد،مشخص نموده است.

ساختمان های ترکیبی

در ساختمانهایی که در طبقات آن بیش از یک کاربری وجود دارد، در مقطع طراحی سیستم مقابله با آتش سوزی، می بایستی توجه نمود که تمهیدات مقابله با حریق در هر طبقه، حداقل در حد طبقه زیرین آن باشد. به این معنا که در کاربری معادل ، چیدمان کاربری ها از نظر میزان مخاطره آمیز بودن فضا، از پایین به بالا باید سیر نزولی داشته باشد. در شکل مقابل با فرض اینکه شرایط تجاری مسکونی و اداری به ترتیب به ترتیب نزولی دارای شرایط محدود کننده باشند، سه طبقه اول معادل تجاری، طبقات چهارم و پنجم مسکونی و دو طبقه آخر اداری باید در نظر گرفته شوند.

در مواردی که در یک طبقه چند کاربری وجود داشته باشد، کاربری که مستلزم تمهیدات و الزامات بیشتری می باشد ، بعنوان کاربری کل طبقه درنظر گرفته می شود.

تعاریف 3

راه خروج: مسیر ممتد و بدون مانعی که برای رسیدن از هر نقطه ساختمان به یک معبر عمومی در نظر گرفته شود. راه خروج از سه بخش مجزا و مشخص تشکیل می ” تخلیه خروج”،” خروج”و”دسترس خروج”

خروج: قسمتی از “راه خروج” که با ساختار و تجهیزاتی دارای درجه بندی مقاومت در برابر آتش، بر اساس این مقررات از دیگر فضاهای ساختمان جدا و ایمن شده و مستقیم یا از طریق تخلیه خروج به معبر عمومی منتهی می شود.

تخلیه خروج: بخشی از”راه خروج ” که بین انتهای خروج و معبر عمومی واقع است.

دسترسی خروج: بخشی از “راه خروج” که از هر بخش تحت تصرف در یک ساختمان یا سازه به یک خروج منتهی شود.

در خود بسته شو: در محافظت شده در برابر آتش که مجهز به سیستمی است که سبب بسته شدن خود به خود در، پس از باز شدن آن میشود. اصولاً اصطلاح” خودبسته شو ” هنگامی که در مورد درهای حریق یا سایر بازشوهای حفاظتی به کار برده شود، به مفهوم بسته بودن در( یا بازشو) در حالت عادی و بسته شدن آن پس از عبور است که برای اطمینان از انجام این عمل، در به یک وسیله مکانیکی تأیید شده مجهز می شود.

در خودکار بسته شو: در محافظت شده در برابر آتش که مجهز به سیستمی است که به هنگام آتش سوزی، در اثر واکنش به برخی از محصولات احتراق( مانند دود) یا از طریق فرمان گرفتن از جایی دیگر، سبب بسته شدن درمی شود.

فاصله مجزاسازی حریق: عبارت از فاصله اندازه گیری شده از نمای ساختمان تا نزدیکترین خط داخلی مالکیت زمین، یا تا خط وسط خیابان، کوچه یا معبر عمومی، یا تا یک خط فرضی بین دو ساختمان موجود در یک ملک یا یک زمین مشترک می باشد.

مبانی4 – ساختار و انواع آن

ساختار، به اسکلت و سقف و دیوارهای داخلی و خارجی ساختمان اطلاق می شود.از این پس، تمام ساختمانهای در دست ساخت یا ساختمان های موجود در حال تغییر(افزایش ارتفاع یا تغییر تصرف)، باید در یکی از پنج نوع ساختار تعریف شده دسته بندی شوند.

حداقل درجه بندی مقاومت در برابر آتش برای اجزای ساختاری ساختمان باید مطابق با مقادیرمندرج در حداول 2-1 و 2-2 باشد.دو تفاوت اصلی انواع ساختارها با یکدیگر در قابلیت سوختن مصالح تشکیل دهنده و حداقل درجه مقاومت اجزای آنها در برابر آتش است.

اجزای ساختمانی ذکر شده در جدول 2-1 برای ساختارهای نوع 2و 1 از نوع غیر قابل سوختن بوده و از این نظر از سایر انواع ساختارها ایمنی بیشتری در برابر آتش دارند.

برخی ازساختارها 2-1 دارای دو زیرگروه الف وب هستندکه زیر گروه الف داری مقاومت بیشتری می باشد.

ساختارهای نوع 2و 1 (غیر قابل سوختن ) : ساختارهایی هستند که اجزای ساختمانی فهرست شده در جدول 2-1 در آنها از مصالح نوع غیر قابل سوختن باشد. اجزای ساختمانی ساختار نوع 1 نسبت به نوع 2 دارای درجه مقاومت بالاتری در برابر آتش است .

ساختار نوع 3 (ساختار با دیوار خارجی غیر قابل سوختن): ساختاری است که در آن دیوارهای خارجی از مصالح غیر قابل سوختن باشد. سایر اجزای ساختمانی این نوع ساختار، میتواند از هر نوع مصالح ساختمانی مطابق با استانداردها و مقررات ملی موجود در کشور ساخته شود .

ساختارنوع 4 (ساختمان چوبی سنگین با دیوار خارجی غیر قابل سوختن ) : ساختاری است که در آن دیوارهای خارجی آن از مصالح غیر قابل سوختن و سایر اجزای ساختمان از جنس چوب یک تکه یا چندلا و بدون فضاهای پنهان ساختاری (مانند سقف های کاذب .باشند)

ساختار نوع 5 ( ساختار با اجزای قابل سوختن ):ساختاری است که در آن اجزای سازه ای وغیرسازه ای فهرست شده در جدول 1-2 از جنس هرنوع مصالح مطابق استانداردها و مقررات ملی باشد.مصالح قابل سوختن نیزمیتواند بارعایت ضوابط ،در این ساختار به کار برده شوند.

4 – تعاریف

شفت : فضای محصور امتداد یافته بین یک یا چند طبقه از یک ساختمان که به صورت قائم گشودگیهای طبقات را در بر میگیرد، مانند جعبه پلکان، جعبه آسانسور و داکت های تأسیسات.

دوربند شفت: دیوارهای تشکیل دهنده مرزهای (بدنه) اطراف شفت

دمپر(یا دریچه): دریچه قابل تنظیم روی کانال های هوا و داکت ها.

دمپر (یا دریچه) آتش/دود: دمپر دارای گواهینامه معتبر از مرجع قانونی صدور گواهینامه فنی، نصب شده در کانال ها وگشودگیهای انتقال هوا که با دریافت علامت از سیستم کشف حریق بسته میشود و در برابر عبور هوا / دود مقاوم است این وسیله باید طوری نصب شود که به طور خودکار عمل کرده و در صورت لزوم بتوان آن را از یک ایستگاه فرماندهی در ساختمان در محلی دور از دمپر کنترل کرد

بار تصرف: تعداد افرادی که راه خروج ساختمان یا بخشی از آن، برای آنها طراحی می شود .

مساحت ساختمان: مساحتی که در میان دیوارهای خارجی بدون در نظر گرفتن شفتهای تهویه و حیاطها واقع شده . است فضاهایی از ساختمان که در حد فاصل دیوارهای اطراف ساختمان قرار ندارند، در صورتیکه درون تصویر افقی بام یا کف بالایی قرار داشته باشند، باید در محاسبه مساحت ساختمان در نظر گرفته .شوند

مساحت کف(سطح اشغال)ناخالص: مساحت کف واقع درداخل دیوارهای خارجی ساختمان، بدون در نظر آوردن مساحت کانالهای قائم تهویه و محوطه های باز، و بدون کم کردن مساحت کریدور ها،کمدها،راه پله ها، ضخامت دیوارهای داخلی، ستونها یا سایر قسمتهای برجسته نمایان.

مساحت کف، خالص: مساحت سطح اشغال شده واقعی که شامل مساحت قسمت ها، های فرعی بدون متصرف، مانند کریدورها، راه پله ها، سرویس های بهداشتی، اتاق تأسیسات مکانیکی و کمدها نمی شود.

مبانی 5- ساختمان بلند

ساختمان های بلند مرتبه : ساختمان بلند مرتبه به ساختمان‌های اطلاق می‌شود که ارتفاع کف آخرین طبقه دارای کاربری آن از بهترین نقطه در سطح معابر عمومی جهت دسترسی خودروی آتش‌نشانی بیش از ۲۳ متر باشد در صورت نیاز به بررسی بازدید کارشناسان سازمان از محل ضروری خواهد بود

در صورتی که محل احداث ساختمان روی شیب واقع شده باشد، طبق ضوابط پوشش ضد حریق ارتفاع از پایین‌ترین قسمت شیرب ( منتها علیه بنا) محاسبه میگردد. نحوه اندازه گیری ارتفاع ساختمان در شکل ۲.۱.۵ نشان داده شده است

در صورتی که ساختمان از چند مسیر دارای دسترسی باشد، ارتفاع ساختمان از آن سطح معبری اندازه گیری می شود، که دسترسی خودروهای آتش نشانی به ساختمان، در شرایط مساعدتری قرار داشته باشد.

مبانی 6- محدودیت ارتفاع طبقات و مساحت

این مقررات برای کنترل ارتفاع و مساحت تمام ساختمانهایی که از این پس ساخته میشوند و یا ساختمانهای موجود که قسمتی به آنها اضافه میشود، به کار می رود. محدودیت. های ابعاد، بر حسب نوع ساختار و تصرف ساختمان متفاوت است . اساس این فصل را جدول شماره 3-2-3 تشکیل میدهد و در آن محدودیت ارتفاع، تعداد طبقات و مساحت برای انواع تصرفها داده شده است در ساختار نوع 1ـ الف، به علت نوع مصالح و درجه مقاومت اجزای آن در برابر آتش، از نظر این مبحث محدودیت ابعادی وجود ندارد و در صورت رعایت تمام ضوابط مربوط، ساختمان مجاز است که با هر ارتفاع و مساحت مورد نیاز طراحی و ساخته شود.

در مواردی که محدودیت ابعاد وجود دارد، امکان افزایش حدود مساحت و ارتفاع داده شده در جدول4 -3 ، در صورت رعایت شرایطی که در بند4-4 آمده است، وجود دارد . همچنین در صورت استفاده از شبکه بارنده خودکار، میتوان مساحت مجاز را افزایش داد که ضوابط آن در بند4 -6 بیان شده است اعدادی که در جدول 4-3 برای مساحت ارائه شده (و همچنین اصلاحات بیان شده در بند4 -6، مربوط به حداکثر مساحت به ازای یک طبقه است.در بند 4-6-4، روش تعیین حداکثر مساحت زیربنا (مجموع مساحت کل طبقات).ارائه شده است.

بر اساس آیین نامه حفاظت ساختمان ها در برابر آتش و ضوابط اجرای پوشش ضد حریق (نشریه ض -682) افزایش ارتفاع و تعداد طبقات در صورت نصب شبکه بارنده خودکار ،در صورتیکه ساختمان به طور کامل به شبکه بارنده خودکار تأیید شده مجهز باشد، میتوان حداکثر ارتفاع تعیین شده را به اندازه 6 متر و حداکثر تعداد مجاز طبقات را نیز به اندازه یک طبقه افزایش داد.برای ساختمان های گروه(م) که کاملاً به شبکه بارنده خودکار تائید شده مجهز باشند، افزایش مذکور در فوق به شرطی مجاز است که ارتفاع و تعداد طبقات افزایش داده شده به ترتیب از 18 متر و چهار طبقه بیشتر نشود.

استثناءها:در مورد گروه (2 -د) با ساختارهای نوع 2-ب، (3-ب)، (4-ب)، یا(5-ب) از این نوع افزایش ارتفاع نمیتوان استفاده کرد.

2- در صورت جایگزینی درجه مقاومت در برابر آتش با شبکه بارنده خودکار، با توجه به نکته (پ) در جدول – 3-1 ،این نوع افزایش مجاز نیست.

اعدادی را که برای مساحت مجاز در جدول4-3 داده شده است، میتوان به دلیل محافظت به وسیله شبکه بارنده خودکار به شرح زیر افزایش داد:

که در آن:

Aa = مساحت مجاز کف، پس از افزایش های مجاز در این بند (متر مربع)

At = مساحت مجاز کف، مطابق جدول3-4-3 (متر مربع)

If = افزایش مساحت، به دلیل فاصله از ساختمانهای مجاور (برحسب درصد) که مطابق بخش 4-6-2. محاسبه میشود.

Is = افزایش مساحت ،به دلیل محافظت با شبکه بارنده خودکار (برحسب درصد)

تعیین حداکثر مساحت مجاز ساختمان (زیربنا):

حداکثر مساحت مجاز یک ساختمان با بیش از یک طبقه، باید از ضرب کردن مساحت مجاز اولین طبقه (Aa) (مطابق آنچه در بخش پیش بیان شد) در تعداد طبقات، طبق روش زیر تعیین گردد:

1- برای ساختمان های دو طبقه ضربدر 2

2- برای ساختمان های سه طبقه یا بلندتر ضربدر3

3- مساحت هیچ یک از طبقات نباید از مقدار سطح مجاز کف (Aa) مطابق آنچه که در بخش پیش تعیین شده است، بیشتر باشد.

در سال‌های اخیر، افزایش تراکم شهری و رشد ساختمان‌های بلندمرتبه باعث شده اهمیت ایمنی در برابر آتش‌سوزی بیش از گذشته احساس شود. حریق نه‌تنها سازه را نابود می‌کند، بلکه در صورت ضعف طراحی، مسیرهای فرار را مسدود کرده و تلفات جانی سنگینی بر جای می‌گذارد. در همین راستا، مقاوم‌سازی ضد حریق به عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان طراحی و بهره‌برداری ساختمان‌ها مطرح است.

🔸 هدف از مقاوم‌سازی ضد حریق

مقاوم‌سازی ضد حریق مجموعه‌ای از اقدامات فنی است که با هدف افزایش دوام سازه در برابر حرارت، کنترل گسترش آتش و حفظ پایداری سازه‌ای در زمان حریق انجام می‌شود. در واقع، این فرآیند فرصتی حیاتی برای خروج ایمن افراد و مداخله نیروهای آتش‌نشانی فراهم می‌کند.

یک سازه مقاوم در برابر حریق، حتی در دمای بیش از ۶۰۰ درجه سانتی‌گراد نیز شکل خود را حفظ کرده و از ریزش یا تغییر شکل شدید جلوگیری می‌کند.

🔸 چارچوب قانونی در ایران

در کشور ما، مهم‌ترین منبع قانونی در این زمینه مبحث سوم مقررات ملی ساختمان است که تحت عنوان «حفاظت ساختمان‌ها در برابر حریق» منتشر شده است.
این مبحث بر چند اصل کلیدی تأکید دارد:

1. ایجاد ایمنی جانی برای ساکنان و نیروهای امدادی

2. حفظ پایداری سازه‌ای ساختمان در طول مدت آتش

3. کاهش انتقال حریق به طبقات و ساختمان‌های مجاور

4. تضمین عملکرد سیستم‌های اعلام و اطفاء حریق

در کنار این مبحث، شهرداری‌ها و سازمان آتش‌نشانی نیز دستورالعمل‌هایی دارند که در پروانه ساخت و پایان کار باید رعایت شوند.

🔸 انواع روش‌های مقاوم‌سازی ضد حریق

هر نوع ساختمان بسته به مصالح، کاربری و نوع سازه، نیاز به روش متفاوتی برای مقاوم‌سازی دارد. مهم‌ترین روش‌ها عبارت‌اند از:

۱. پوشش ضد حریق برای سازه‌های فولادی

فولاد در برابر حرارت حساس است و در دمای حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ درجه، مقاومت خود را از دست می‌دهد.
برای محافظت از آن، از پوشش‌های پاششی معدنی، رنگ‌های متورم‌شونده (Intumescent) و یا پوشش‌های سیمانی سبک استفاده می‌شود.

۲. مقاوم‌سازی عناصر بتنی

بتن مقاومت بالایی در برابر حرارت دارد اما در اثر تغییرات ناگهانی دما ممکن است ترک بخورد.
استفاده از الیاف پلی‌پروپیلن، بتن نسوز و پوشش‌های اپوکسی مقاوم به حرارت، روش‌های متداول مقاوم‌سازی هستند.

۳. حفاظت از تأسیسات و کابل‌ها

کابل‌های برق و سیستم‌های ارتباطی باید در مسیرهای جداگانه و دارای پوشش ضد حریق یا داکت مقاوم عبور داده شوند تا در زمان آتش‌سوزی عملکرد خود را از دست ندهند.

۴. مقاوم‌سازی کف و سقف‌ها

در سقف‌های فلزی یا کامپوزیت، استفاده از صفحات گچی نسوز، پشم‌سنگ و ورق‌های ضد حرارت الزامی است.

🔸 ضوابط اصلی طراحی ضد حریق

طراحی ایمن در برابر آتش فقط مربوط به مصالح نیست، بلکه یک سیستم کامل از تصمیمات مهندسی است.
اصول زیر باید از ابتدای طراحی رعایت شود:

1. تفکیک فضاها و کاربری‌ها: فضاهای با ریسک بالا (مانند موتورخانه یا پارکینگ) باید با دیوارهای مقاوم به آتش از سایر بخش‌ها جدا شوند.

2. مسیرهای خروج اضطراری: حداقل دو مسیر خروج با عرض کافی و بدون مانع الزامی است.

3. فاصله بین ساختمان‌ها: بسته به ارتفاع و نوع کاربری، فاصله مشخصی برای جلوگیری از سرایت شعله باید رعایت شود.

4. انتخاب مصالح ساختمانی نسوز: مصالح پوششی دیوار و سقف باید دارای گواهی مقاومت در برابر حریق باشند.

5. حفاظت سازه‌های حیاتی: ستون‌ها، تیرها و اتصالات اصلی باید با پوشش ضد حریق پوشانده شوند تا فروپاشی سازه به تأخیر افتد.

🔸 مراحل اجرای مقاوم‌سازی

برای اجرای صحیح مقاوم‌سازی ضد حریق، باید مراحل زیر به‌صورت منظم انجام شود:

1. بازرسی اولیه و شناسایی نقاط بحرانی

2. طراحی مهندسی و انتخاب روش مناسب بر اساس نوع سازه

3. تهیه مصالح دارای تاییدیه فنی معتبر

4. اجرای لایه‌های ضد حریق با ضخامت محاسبه‌شده

5. تست حرارتی و کنترل کیفی نهایی

6. صدور گواهی تأییدیه از سازمان آتش‌نشانی یا ناظر پروژه

🔸 نظارت و نگهداری دوره‌ای

مقاوم‌سازی ضد حریق یک اقدام یک‌باره نیست. پوشش‌ها در گذر زمان ممکن است دچار فرسایش یا آسیب مکانیکی شوند.
بنابراین لازم است:

• هر دو سال یک‌بار بازدید فنی انجام شود.

• نقاط آسیب‌دیده ترمیم و گزارش ثبت شود.

• در صورت تغییر کاربری یا بازسازی، محاسبات جدید مقاوم‌سازی صورت گیرد.

🔸 نقش فناوری‌های نوین در مقاوم‌سازی

پیشرفت فناوری، مقاوم‌سازی را هوشمندتر کرده است. امروزه از پوشش‌های نانویی ضد حرارت، سنسورهای دمایی متصل به اینترنت (IoT) و رنگ‌های خودترمیم‌شونده استفاده می‌شود. این فناوری‌ها ضمن افزایش ایمنی، هزینه نگهداری را نیز کاهش می‌دهند.

🔸 نتیجه‌گیری

مقاوم‌سازی ضد حریق یک ضرورت انکارناپذیر در دنیای ساخت‌وساز مدرن است. اجرای دقیق ضوابط و مقررات نه‌تنها از خسارات مالی جلوگیری می‌کند، بلکه مهم‌تر از آن، جان انسان‌ها را نجات می‌دهد.
با اجرای اصولی این مقررات و نظارت مداوم، می‌توان شهری ایمن‌تر و پایدارتر ساخت.

با افزایش تراکم شهری و توسعه ساختمان‌های بلندمرتبه، مقاوم‌سازی ضد حریق به یکی از مهم‌ترین الزامات ایمنی در صنعت ساختمان تبدیل شده است. رعایت ضوابط و مقررات ضد حریق نه‌تنها جان ساکنان را حفظ می‌کند، بلکه از خسارات مالی گسترده نیز جلوگیری می‌نماید. امروزه این موضوع به‌عنوان یکی از ترندهای اصلی حوزه ایمنی و مهندسی ساختمان شناخته می‌شود.

بر اساس مقررات ملی ساختمان ایران، به‌ویژه مبحث سوم (حفاظت ساختمان‌ها در برابر حریق)، کلیه سازه‌ها باید به‌گونه‌ای طراحی و مقاوم‌سازی شوند که در زمان آتش‌سوزی، پایداری سازه برای مدت مشخصی حفظ شود. این مقاومت زمانی، فرصت لازم برای تخلیه ایمن افراد و عملیات امداد و نجات را فراهم می‌کند.

از مهم‌ترین ضوابط مقاوم‌سازی ضد حریق می‌توان به استفاده از پوشش‌های ضد حریق برای سازه‌های فلزی، بتن‌های مقاوم در برابر حرارت، رنگ‌های منبسط‌شونده (Intumescent) و مصالح نسوز اشاره کرد. انتخاب نوع سیستم ضد حریق باید بر اساس کاربری ساختمان، ارتفاع، تعداد طبقات و میزان خطرپذیری انجام شود.

همچنین رعایت استانداردهای بین‌المللی مانند UL، ASTM و BS در کنار مقررات ملی، نقش مهمی در افزایش سطح ایمنی دارد. اجرای صحیح جزئیات فنی، نظارت مستمر مهندسی و انجام تست‌های دوره‌ای از دیگر الزامات قانونی در فرآیند مقاوم‌سازی ضد حریق محسوب می‌شوند.

در نهایت، توجه به ضوابط و مقررات مقاوم‌سازی ضد حریق نه‌تنها یک الزام قانونی، بلکه یک سرمایه‌گذاری هوشمندانه برای افزایش ایمنی، دوام سازه و ارزش ملک است. با توجه به رشد آگاهی عمومی و سخت‌گیرانه‌تر شدن قوانین، اجرای اصولی سیستم‌های ضد حریق به یکی از اولویت‌های اصلی پروژه‌های ساختمانی مدرن تبدیل شده است.